Câu trả lời nhanh

Trả lời ngắn: đi xe máy hướng vào mặt trời thấp, ba việc làm ngay là đeo kính giảm chói (kính mũ hạ xuống hoặc kính mát — màu nâu hoặc xám nhạt, không dùng kính xanh đậm vì làm tối cả phần không chói), hạ tốc về mức phù hợp với phần đường mình thực sự đọc được, và dịch vị trí trong làn sao cho bóng của thân nhà, hàng cây hoặc xe phía trước che bớt mặt trời cho mình. Cơ chế cần biết: nắng chói làđồng tử co lại và mọi thứ ngoài vùng chói chìm thành bóng đen — người đi bộ, xe đạp, xe đang rẽ từ phía nắng đều "thấy mà không đọc được"; vì vậy quãng hướng nắng được đi bằng tốc của người đang thấy một nửa đường. Hai chi tiết hay quên: kính của các xe ngược chiều phản chiếu nắng tạo vệt chói nháy — đừng nhìn thẳng vào điểm nháy, mắt về phần đường gần; và khi vừa rời khỏi vùng nắng vào bóng râm, mắt cần vài giây thích ứng lại — giữ tốc thấp thêm vài giây sau khi hết chói thay lấy lại tốc ngay. Với trục quen thuộc hướng đông buổi sáng hoặc hướng tây buổi chiều, nếu có lối vòng khác tránh hướng nắng thì lối đó đáng đi: giảm chói tốt nhất là không nhìn thẳng vào nó.

Điểm chính

  • Nắng thấp buổi sớm và chiều muộn chiếu thẳng tầm mắt trên các trục hướng đông tây — khung giờ đi làm chính là khung giờ chói nhất, chuẩn bị kính trước khi khởi hành.
  • Nắng chói làđồng tử co và mọi vật ngoài vùng chói chìm thành bóng đen — người đi bộ và xe chậm từ phía nắng thấy mà không đọc được, nên hạ tốc theo đúng phần đường mình đọc được.
  • Kính giảm chói tốt cho người đi xe máy: màu nâu hoặc xám nhạt, phủ kín hai bên, không xanh đậm hoặc tối quá — kính tối quá làm mù phần bóng râm cần đọc.
  • Dịch vị trí trong làn để mượn bóng: thân nhà, hàng cây, xe buýt phía trước là các bình che di động — lệch nửa xe trong làn có khi che được trọn mặt trời.
  • Không nhìn thẳng vào vệt chói nháy từ kính xe ngược chiều và mặt đường loang — mắt về phần đường gần bánh; và giữ tốc thấp thêm vài giây sau khi rời vùng chói vì mắt cần thời gian thích ứng lại bóng râm.
  • Nếu có lối vòng khác tránh hướng nắng thì đi lối đó, hoặc dời giờ năm mười phút — giảm chói mạnh nhất là không đứng hướng thẳng vào mặt trời.

Cơ chế của nắng chói: vì sao mắt thấy mà không đọc được

Mắt người nhìn được nhờ độ chênh sáng giữa các vật và nền; nắng thấp chiếu thẳng vào mắt phá đúng cơ chế đó theo hai đường. Đường thứ nhất: chói làđồng tử co mạnh lại để tự bảo vệ — và đồng tử co nghĩa là mọi thứ khác ngoài vùng chói nhận được ít sáng hơn hẳn, chìm thành bóng đen mất chi tiết: người đi bộ sang đường từ hướng nắng, xe đạp không đèn, một xe máy đang dừng lỗi — tất cả vẫn ở trong tầm mắt nhưng thành các khối tối không đọc được hình khối và khoảng cách. Đường thứ hai: chói làm mắt phải nheo và chớp liên hồi, các hình nhòe dập và mắt mất phần bám của chi tiết nhỏ — vạch kẻ, mép ổ gà, kính chắn của người phía trước. Hai đường đó cộng lại cho một định nghĩa đúng của tình huống: nắng chói không che tầm nhìn như sương — nó lấy của mắt khả năng đọc, và người lái đang "thấy" nhưng đang đọc một nửa đường.

Thích ứng của mắt cũng là một phần của câu chuyện: khi quay từ vùng chói sang vùng bóng (đoạn qua bóng nhà, vào tán cây), mắt cần vài giây mở đồng tử lại và phân lại tương phản — vài giây đó là vài giây mù tương đối, và trong lúc đó mọi quyết định về phanh, chuyển hướng đều dựa trên một bức tranh chưa rõ. Cùng cơ chế ngược lại khi ra khỏi bóng vào vùng chói: khoảnh khắc đầu là chói trắng tràn, rồi mắt mới kịp co. Người đi xe máy qua các đoạn xen kẽ bóng và nắng (phố có nhà cao so le, đường có cây thưa) vì vậy trải qua các chu kỳ mù ngắn liên tục — và cách đi đúng trong đoạn xen kẽ là giữ tốc ở mức thấp suốt, không tăng theo từng đoạn thoáng.

Và một điều về vị trí mặt trời: nó thấp ngang tầm mắt chỉ trong hai khung — buổi sớm (mặt trời mọc) và buổi chiều muộn (trước khi khuất) — và chỉ trên các trục hướng gần thẳng với hướng đông tây. Điều đó làm nắng chói thành một hiện tượng có lịch: các trục hướng tây chiều muộn chói từ khoảng bốn rưỡi tới sáu giờ (mùa đông sớm hơn), các trục hướng đông buổi sáng chói từ sáu tới tám; người đi trục quen có thể tự lập bản đồ nắng của tuyến mình — khúc nào tối hẳn, khúc nào qua được nhờ bóng — và các quyết định nhỏ (đi lối khác, dời giờ mười lăm phút) đều dựa trên bản đồ đó. Nắng chói là một trong vài nguy duy nhất trên đường mà con người biết trước chính xác giờ nó tới.

Kính giảm chói: chọn đúng và dùng đúng

Kính là biện pháp giảm chói chủ động hiệu quả nhất của người đi xe máy, nhưng chỉ khi đúng loại. Ba tiêu chí của kính cho người đi nắng chói. Thứ nhất là màu: các màu trung tính và ấm — nâu, hổ phách, xám nhạt — giảm chói mà giữ tương phản của mặt đường; các màu xanh đậm và các tròng tối quá làm giảm tổng thể sáng, và phần bóng râm (đoạn cần đọc người đi bộ, xe dừng) trở nên tối hơn mức đọc được — tức là kính đang giết phần nửa đường còn lại để cứu nửa đường chói. Thứ hai là độ phủ: kính mũ loại trùm hai bên tốt hơn kính mát tròng hẹp vì nắng thấp chiếu lệch vào mắt từ mép ngoài — nắng chiều muộn nhiều lúc không chiếu thẳng mà chói từ mép dưới kính; kính mát cần gọng phủ kín hai bên. Thứ ba là sạch: kính bám bụi, dầu và xước tán nắng thành quầng loang — trước chuyến chiều muộn về hướng tây, lau kính mũ là việc chuẩn bị đáng năm phút.

Dùng kính đúng nghĩa là dùng cho đúng khúc: với kính mũ có lớp chống nắng, hạ khi vào khúc chói và nhấc khi vào khúc tối (hầm, bóng nhà che kín) — nhìn qua lớp chống nắng trong khúc tối là tự mù thêm; thói quen tay nhấc hạ kính theo từng đoạn là thói quen của người đi đường có kinh nghiệm, không phải sự kiểu cách. Với kính mát, cùng quy tắc: cất kính khi vào đoạn tối. Và một ghi chú về kính đổi màu tự động: chúng chuyển màu theo cường độ sáng với độ trễ vài chục giây — đủ cho đoạn chói dài, không đủ cho các chuỗi bóng nắng xen kẽ; người hay đi phố đông bóng nắng xen kẽ nên dùng kính nhạt cố định thay vì đổi màu.

Một công cụ thứ hai đáng nhắc: vành che nắng của mũ bảo hiểm (loại mũ trùm kín có vành nhỏ phía trước kính) và nón che nắng — chúng che các góc chói mép dưới mà kính không che; với mũ ba phần tư phổ biến ở nước ta, một tờ bìa gọn cầm sẵn hoặc cách nghiêng đầu thấp hơn chút cũng che được phần chói mép dưới — và cách nghiêng đầu nhẹ xuống dưới mép chói, mắt vẫn đọc được phần đường, là kỹ thuật nhỏ mà người hay đi chiều muộn dùng suốt mùa. Tóm lại phần kính: giảm chói là bài của công cụ đúng dùng đúng khúc — kính nhạt che nửa chói, tay nhấc hạ che nửa còn lại, và vành che phần mép; cả ba cộng lại trả cho mắt đúng một nửa đường đã mất.

Vị trí và mượn bóng: dùng đường để che mặt trời

Bên cạnh kính, người đi xe máy còn một biện pháp giảm chói rất riêng mà ô tô không có: dịch chuyển trong làn để mượn bóng. Các nguồn bóng trên đường đều di chuyển hoặc đứng yên theo cấu trúc phố: thân nhà cao phía bên này che một dải đường, hàng cây thưa che theo từng cụm, xe buýt và xe tải phía trước là một bình che di động — và người đi xe máy có thể chọn vị trí của mình sao cho mặt trời rơi vào phần che đó thay vì vào mắt. Cách đọc: nhìn bóng của chính xe mình đổ trên mặt đường — bóng đổ về hướng nào là mặt trời ở hướng ngược; rồi liếc các bóng lớn của nhà, xe, cây — dải bóng trên mặt đường là dải đường mình có thể đi mà mắt được che; và mở dịch nửa xe, một xe vào dải bóng đó, quay lại làn khi hết bóng. Kỹ năng mượn bóng nghe chủ động quá mức — nhưng thực tế, phần lớn người đi chiều muộn hay tự làm theo bản năng: chậm lại sau xe buýt, nghiêng về bên có nhà cao; điều cần thêm chỉ là làm nó một cách có chủ đích và an toàn (mượn bóng không được đổi làn bất ngờ, và vẫn giữ quy tắc làn).

Mượn bóng từ xe trước có một điều kiện bắt buộc: khoảng cách. Bám sát một xe buýt chỉ để che nắng là lấy trơn đằng trước đổi chói đằng sau — xe buýt phanh, ổ gà, người cắt ngang giữa hai xe đều nằm trong khoảng nhìn không có. Khoảng cách mượn bóng an toàn là khoảng vẫn thấy được mép dưới của xe (phần bánh xe và phần đường ngay sau xe đó) — với xe buýt chậm, khoảng đó vừa đủ che phần chói chính. Và mượn bóng có một giới hạn cần thẳng thắn: nó không phải cho mọi lúc — với dòng đông, hai bên xe đầy, mượn bóng theo xe buýt có nghĩa chen vào khe không an toàn; lúc đó lựa chọn đúng là không mượn mà hạ tốc và chịu chói bằng kính, vì tráo một nguy (chói) lấy một nguy to hơn (khe hẹp giữa các xe) là một trao đổi không đáng.

Một dạng bóng đặc biệt của trục chói: bóng của người đi bộ và các xe ngang — trong nắng chói, chính các vật đó là các khối tối khó đọc, nhưng bóng của chúng đổ trên mặt đường lại thấy rõ và báo trước có vật: thấy một vệt bóng dài ngang đường trước mặt mà chưa thấy vật, hãy coi như đã thấy vật đi ngang — giảm và giữ. Đọc bóng như một ngôn ngữ phụ của đường ngược sáng là kỹ năng cao của người đi nắng thấp: mắt chính mất, mắt phụ (bóng, phản chiếu, chuyển động của phần rõ) làm phần đền bù; và toàn bộ phần vị trí của bài gộp lại một câu: trong nắng chói, người đi xe máy không đứng yên chịu chói — anh ta dịch trong làn, mượn bóng và ghép các mảnh thông tin còn lại thành một bức đường đi được.

Tốc độ khi ngược sáng: hạ theo phần đường đọc được

Quy tắc tốc khi nắng chói giống quy tắc tốc khi sương mù và mưa: tốc không được cao hơn phần đường mình thực sự đọc được — chỉ khác là phần đường đó khó tự nhận ra, vì mắt vẫn "thấy" đường thênh thang. Cách tự kiểm tra đơn giản: trong lúc ngược sáng, thử trả lời các câu hỏi đọc đường — người đi bộ bên phải xa nhất có đang bước hay đứng? Vệt trước xe buýt là ổ gà hay vệt dầu? Xe máy phía trước có xi nhan không? — nếu trả lời chậm hoặc đoán, thì mắt đang thấy nhưng không đọc, và tốc lúc đó là tốc đọc lười: quá nhanh cho chất lượng thông tin đang có. Tốc đúng của đoạn ngược sáng thường là tốc thấp hơn tốc bình thường một bậc (khoảng chục cây số) trên trục thông thoáng, và thấp hơn nữa ở các đoạn có giao cắt với phía nắng — mọi vật từ hướng nắng (người băng, xe từ ngõ hướng đông) vào tầm mắt là các khối tối không chi tiết, và phanh cho một khối tối thì cần khoảng phanh của tốc thấp.

Hai đoạn cần hạ sâu nhất trong trục chói: đoạn ngã tư và đoạn ngõ lớn ra. Ngã tư hướng nắng là nơi các xe ngược chiều rẽ trái tạo các khối tối chuyển động — và các cú rẽ đó trong bóng tối hoá không đọc được tốc và bán kính; đi qua ngã tư chói bằng tốc thấp và sẵn tư thế phanh là cách duy nhất để các khối đó không thành bất ngờ. Ngõ lớn hướng nắng: xe từ ngõ ra cũng là khối tối — và theo đúng nguyên tắc của các bài ra ngõ, người ra ngõ phải thăm dò, nhưng trong trục chói người trên đường lớn cũng phải bù phần nhìn giúp: giảm trước các ngõ lớn, và không phóng qua ngõ dù ngõ quen vắng. Ngược sáng có một sự công bằng khó chịu: người trong bóng (ngõ, hẻm) nhìn thấy người ngoài nắng rất rõ — người ngoài nắng nhìn họ như nhìn đèn; nghĩa là phần trách nhiệm nhường thuộc về người bị chói, và biết điều đó để hành xử nhường sớm là cách tránh va không cần kỹ năng nào khác.

Và phần phanh: trong trục chói, khoảng phanh cần tính cho hai người — mình phản ứng chậm (mắt đọc chậm) và người phía sau nhìn mình cũng chậm (xe mình cũng là khối tối với xe ngược chiều). Khoảng với xe trước vì vậy lớn hơn bình thường, phanh sớm và nhẹ dài thay vì muộn và gấp — phanh sớm báo hiệu cho xe sau bằng đèn trước khi mình cần phần phanh lớn; và các cú phanh gấp trên trục chói là các cú va lôi theo phía sau, vì xe sau chưa kịp đọc tình huống. Nắng chói là đoạn đường của sự chậm đều — chậm đều cho mình đọc, chậm đều cho người khác đọc mình, và mọi cú gấp đều tráo đi phần đọc của cả hai phía.

Các nguồn chói khác: kính xe ngược chiều, đường ướt và đèn ban ngày

Người đi hướng nắng chịu không chỉ một nguồn chói — có cả ba nguồn phụ hay gặp. Nguồn thứ nhất: kính và vỏ bóng của các xe ngược chiều — nắng thấp phản chiếu trực diện vào kính chắn gió, kính mũ và mặt vỏ xe ô tô tạo các vệt chói nháy; các vệt nháy đó không che lâu nhưng làm mắt phải né liên hồi, và trong lúc né, mắt rời phần đường. Cách xử: không nhìn thẳng vào các điểm nháy — mắt về phần đường gần bánh; các điểm nháy tự di chuyển theo góc của xe, và vài giây sau xe qua thì hết. Nguồn thứ hai: mặt đường ướt loang — nắng thấp trên mặt nhựa ướt thành tấm gương lớn: vệt nước chiếu cả mặt trời thành dải sáng dài theo đường, đúng chỗ người hay đi; cách xử là dịch khỏi dải sáng đó nếu có khe, hoặc chịu bằng kính và tốc thấp — mặt ướt loang còn là mặt trơn, nên đoạn chói vì đường ướt là đoạn chói trơn kép, đáng hạ sâu hơn bậc tốc.

Nguồn thứ ba đáng nói kỹ vì nó phản trực giác: đèn pha xe ô tô bật ban ngày không giúp người đi xe máy gì trong trục ngược sáng — người lái ô tô tưởng đèn của họ giúp xe máy thấy họ, nhưng với xe máy đang ngược nắng, một xe ô tô chìm trong nền sáng chói thì đèn ngày chỉ thêm một chấm loang mờ; thứ giúp người đi xe máy thấy ô tô trong nắng là bóng của ô tô và chuyển động khối, không phải đèn. Nghĩa của điều này cho người đi xe máy: đừng tin rằng xe ô tô đã bật đèn là mình sẽ thấy chúng sớm — tự giảm tốc và đọc bóng trong trục chói là việc của mình, đèn của họ chỉ là một phụ.

Một nguồn chói đặc biệt của đô thị: các tấm kính lớn nhà cao tầng — nắng phản chiếu từ vách kính tạo các vệt chói phụ bất thường trên các trục không hướng thẳng mặt trời; các vệt này xuất hiện và mất theo góc chiều, khó dự báo. Với các trục quen có nhà kính, cách đi là mặc định kính mũ hạ và tốc thấp qua các khúc có vệt phản chiếu — và nhớ rằng người đi bộ cũng chịu các vệt chói đó, họ băng đường trong lúc mắt cũng mù chói: thêm một lý do để giữ tốc thấp của đoạn phố kính. Tóm lại phần này: nắng chói của mặt trời là nguồn chính nhưng không duy nhất — người đi trục chói chịu cả một hệ thống chói, và kính đúng + tốc thấp + mắt về phần đường gần là bộ đáp ứng cho cả hệ thống đó.

Lập trình hành trình: tránh nắng bằng lịch trình

Phần cuối của bài là phần hiệu quả nhất và ít được dùng nhất: nắng chói là một trong vài nguy duy nhất có thể tránh trọn bằng quyết định lịch trình, vì nó tới đúng giờ, đúng trục và đoán được. Ba quyết định lịch trình đáng giá. Thứ nhất — chọn hướng: nếu tuyến có hai lối (lối thẳng hướng tây và lối vòng theo đường hướng nam), chiều muộn lối vòng đôi khi chói ít hơn là lối đáng đi — vòng thêm vài phút đổi lấy suốt quãng đường có mắt đọc được; với trục quen hàng ngày (đi làm, đi học), việc lập một bản đồ vài lối theo giờ nắng là một bài toán nhỏ làm một lần dùng quanh năm. Thứ hai — dời giờ: mặt trời xuống thấp thêm mười lăm phút nữa là khuất hẳn sau nhà; ai hay về lúc năm rưỡi trên trục tây chói gắt có thể dời về sáu kém để tráo trục chói lấy trục tối — thỉnh thoảng ngược đời với sợ tối: tối cũng nguy, nhưng tối là nguy của đèn và tầm nhìn quen, còn chói là nguy của mắt mù giữa trời sáng, và giữa hai thứ, người quen đường thường dễ đọc tối hơn đọc chói.

Thứ ba — chờ tại chỗ an toàn: gặp trục chói gắt không đọc được (mặt trời đúng ngang tầm, kính hết giúp), dừng năm phút dưới bóng một trạm chờ, mái hiên — không phải mỗi trục đều cần biện pháp này, nhưng các buổi nắng thấp mùa đông trên trục thẳng hàng mặt trời có lúc thực sự không đọc được, và dừng chờ cho mặt trời hạ thêm là quyết định của người tự chủ, không phải của người nhát. Để phân biệt được lúc nào chờ là đủ và lúc nào đi là được, chỉ cần một phép thử: đứng dưới bóng, liếc về hướng nắng — nếu mắt chịu được phần trong bóng và chỉ mù khi nhìn thẳng vào mặt trời, thì đi được bằng kính và tốc thấp; nếu liếc thôi đã phải nheo nhắm, mặt trời còn ngang tầm mắt quá, chờ thêm mười phút đáng giá.

Kết bài bằng cách xếp lại toàn bộ: nắng chói lấy của mắt một phần đọc đường, và mọi biện pháp của bài đều là trả lại phần đó — kính trả phần chói, vị trí mượn bóng trả phần che, tốc thấp trả phần thời gian đọc, và lịch trình trả phần đầu tiên và tốt nhất: tránh hẳn khúc chói khi chọn được. Người đi xe máy chín chin với nắng thấp là người không đối kháng với mặt trời bằng tốc — anh ta dịch lịch, dịch lối, dịch chỗ trong làn và hạ tốc đúng lúc; và mỗi lớp dịch chuyển đó là một lần anh ta chọn đi trên phần đường mình đọc được, thứ duy nhất mà mọi kỹ năng lái đều quy về.

Danh sách kiểm tra

  • Chuẩn bị kính trước khung giờ chói: kính mũ hạ hoặc kính mát màu nâu, xám nhạt phủ kín hai bên — không dùng kính xanh đậm hoặc tối quá vì mù thêm phần bóng râm.
  • Hạ tốc một bậc trên trục ngược sáng và sâu hơn tại ngã tư, ngõ lớn — mọi vật từ phía nắng là khối tối không đọc được; phanh sớm nhẹ dài thay vì gấp.
  • Dịch vị trí trong làn để mượn bóng nhà, hàng cây, xe buýt phía trước — giữ khoảng nhìn thấy mép dưới xe trước; không chen khe hẹp chỉ để che nắng.
  • Đọc bóng trên mặt đường làm tín hiệu phụ: vệt bóng ngang đường nghĩa là có vật từ hướng nắng; không nhìn thẳng vào vệt chói nháy từ kính xe ngược chiều.
  • Nhấc kính khi vào đoạn tối và giữ tốc thấp thêm vài giây sau khi rời vùng chói — mắt cần thời gian thích ứng lại; và nếu có lối vòng tránh hướng nắng hoặc dời giờ năm mười phút, dùng nó.

Các bước thực hiện

  1. Chuẩn bị trước khung chói. Biết trục nào chói theo giờ nào trên tuyến quen; mang kính giảm chói đúng màu và lau sạch kính mũ trước khi khởi hành buổi chiều muộn hướng tây.
  2. Đi trong trục chói. Hạ kính, hạ tốc một bậc, dịch trong làn mượn bóng; mắt về phần đường gần bánh, đọc bóng làm tín hiệu phụ, không nhìn thẳng vào điểm chói nháy.
  3. Qua các điểm giao. Chậm sâu hơn tại ngã tư và ngõ lớn hướng nắng, phanh sớm nhẹ dài, và nhường sớm cho người từ phía nắng — họ thấy mình rõ hơn mình thấy họ.
  4. Quản lý thích ứng mắt. Nhấc kính khi vào bóng, giữ chậm thêm vài giây sau khi hết chói; nếu mặt trời quá ngang tầm và kính hết giúp, dừng dưới bóng chờ mười phút thay vì đi trong lúc mù.

Cảnh báo

  • Không phóng qua ngã tư hoặc ngõ lớn trên trục ngược sáng — người đi bộ và xe từ phía nắng là các khối tối không đọc được, và phanh cho một khối tối cần khoảng của tốc thấp.
  • Không dùng kính tối quá hoặc xanh đậm trong trục chói — kính tối cứu phần chói nhưng mù phần bóng râm cần đọc người và xe; nhấc kính khi vào đoạn tối.
  • Không bám sát xe buýt, xe tải chỉ để mượn bóng che nắng — khoảng nhìn không có trước xe to là khoảng không có phanh, và mượn bóng không được đổi lấy khoảng cách.
  • Không tăng tốc ngay khi vừa rời vùng chói hoặc vào bóng râm — mắt cần vài giây thích ứng lại, và vài giây đó là vài giây mù tương đối của cả hai hướng nhìn.

Lưu ý

  • Quy tắc tốc theo phần đường đọc được có nền trong bài đi xe máy khi trời sương tầm nhìn và tốc độ — đọc kèm để hiểu sâu phần "thấy mà không đọc được" và tốc đi kèm.
  • Chọn mũ bảo hiểm có kính che tốt là một phần của chuẩn bị — bài mũ bảo hiểm đạt chuẩn cách chọn có phần về kính, vành che và các tiêu chí an toàn đi kèm.

Nguồn tham khảo

  • [object Object]
  • [object Object]